Ateş ölçüm cihazlarının epifiz bezine zarar verdiği iddiası

İDDİA: Temassız ateş ölçüm cihazları kızılötesi ışınlar yayıyor, bu ışınlar alnın hemen arkasındaki epifiz bezine zarar veriyor.

YANLIŞ

Covid-19’la birlikte yaşamaya çalıştığımız salgın günlerinde hastalığın yayılımının önlenmesi için kullanılan temassız ateş ölçüm cihazlarıyla her yerde karşılaşır olduk. Ancak Teyit’e ihbar olarak da gönderilen, sosyal medyada ve WhatsApp’ta hızla yayılan bazı paylaşımlarda, cihazların zararlı kızılötesi ışınlar yaydığı ve bu ışınların alnımızda yer alan epifiz bezine zarar verdiği iddia edildi.  

Ancak iddia doğru değil. Temassız ateşölçerler kızılötesi ışın yaymıyor, vücudumuzun yaydığı ışınları tespit ederek sıcaklık ölçümü yapıyor. Ayrıca epifiz bezi alnımızda değil.

Temassız ateş ölçüm cihazları kızılötesi ışın yaymıyor

Temassız ateş ölçüm cihazları hakkındaki paylaşımlar “gözlere ve nöronlara zarar verdiği” iddiasıyla özellikle Latin Amerika ülkelerinde çokça yayılmış. İddiaları inceleyen ve uzmanların görüşlerine yer veren teyit platformları Bolivia Verifica, Verificado ve Animal Politico da bu iddiaları yanlışlamış. 

Temassız ateşölçer ya da kızılötesi termometre olarak bilinen cihazlar, kızılötesi ışın yaymıyor; vücudumuzun yaydığı kızılötesi ışınları tespit ediyor. Bu aletlerin çalışma prensibi “black-body radiation” (siyah cisim radyasyonu) denen bir olguya dayanıyor: Sıcaklığı mutlak sıfır olmayan her maddenin molekülleri hareket eder ve sıcaklığı arttıkça moleküllerin hızı artar. Molekül hızlandıkça insan gözünün göremediği, spektrumun altında kalan kızılötesi olarak adlandırdığımız ışınlar yayar. Hatta çok ısınırsa cismin yaydığı ışınlar görme spektrumumuza girebilir; ısınan demirin parlaması da bu yüzden.

Kızılötesi ışınlar gözle görülebilen ışınlar gibi davranır; yansıyabilir ve emilebilir. Kızılötesi termometreler, termopil adı verilen bir sensör ile vücudun yaydığı termal enerjiyi elektrik enerjisine dönüştürerek vücut sıcaklığımızı tespit eder.

Bolivia Verifica’ya ateş ölçer hakkında bilgi veren mühendis Carlos Torres, bu termometrenin ışın yaymadığını, insan vücudundan çıkan ışını tespit ettiğini, dolayısıyla da böyle bir zarar veremeyeceğini söylüyor. AFP Factual’a konuşan nörolog Federico Preve de termometrelerin beyinde hasara sebep olduğunu gösteren herhangi bir bulgu olmadığını belirtiyor. 

Kızılötesi ateş ölçüm cihazlarının güvenilir olmaması daha önce de gündeme gelmiş, fakat bunun sebebi zararlı olması değil; doğru kullanılmadığı durumlarda yanlış sonuç çıkarma olasılığının çok yüksek olması.

Öte yandan lazerle çalışan bir diğer temassız termometre türü daha var. Bunlar insan kullanımı için tavsiye edilmiyor, çünkü lazer ışığının göz ile doğrudan teması sağlıklı değil. Çok düşük ve yüksek sıcaklıkları ölçmek için endüstriyel olarak kullanılan bu termometrelerin üzerinde “insan üzerinde kullanılmaması gerektiği” açıkça yazıyor. Yani bizim gündelik olarak kullandığımız termometreler bunlar değiller. 

Epifiz bezi alnın hemen arkasında değil

Bilim insanları epifiz bezinin melatonin dahil olmak üzere bazı hormonları düzenlediği konusunda hemfikir. Bu yönüyle epifiz bezinin en iyi bilinen özelliği uyku düzenini sağlayarak gece gündüz adaptasyonunu sağlaması. Hormonları düzenleyerek menstrual döngüyü sağladığı, kardiyovasküler hastalıklar üzerinde etkisi olduğu yönünde çalışmalar olsa da, bunlar kesin olarak kanıtlanmış değil.

Hinduizmde “üçüncü göz” olarak bilinen, filozof René Descartes’ın da yoğun anlamlar yüklediği epifiz bezinin hayati fonksiyonlarımız için önemli bir yere sahip olduğu açık. Ancak epifiz bezi iddiada bahsedildiği gibi alnımızın hemen arkasında değil, beynin ortalarında yer alıyor. Bu sebeple de kullanılan termometreler zararlı ışınlar yayıyor olsaydı da zarar vereceği ilk bölge epifiz bezimiz olmazdı. 

Sonuç olarak temassız ateş ölçüm cihazlarının yaydığı zararlı ışınlarla epifiz bezimize zarar verdiği iddiası doğru değil. Bu cihazlar kızılötesi ışınlar yaymıyor, vücudumuzun yaydığı ışınları tespit ediyor. Epifiz bezi de alnımızın arkasında yer almıyor. İddia bu hâliyle yanlış bilginin en yaygın yedi türünden uydurmaya örnek gösterilebilir.

İddia hakkında hazırladığımız analizi sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler. Okuduğunuz bu analizi daha fazla kişiye ulaştırabilmek, daha çok iddiayı daha kısa zamanda inceleyebilmek için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz. 

Kaynaklar

Bolivia Verifica, No, los termómetros infrarrojos no causan daño al sistema nervioso, 24 Haziran 2020

Verificado, Termómetros infrarrojos no matan las neuronas ni dañan ojos, 25 Haziran 2020

Animal Politico, Los termómetros infrarrojos no causan daño a tus retinas ni matan tus neuronas, 24 Haziran 2020

Sciencing, How Do Infrared Thermometers Work?, 24 Nisan 2017

Grainger, Infrared Thermometers, Ağustos 2015

TE, Thermopile Infrared (IR) Sensors

AFP Factual, Los termómetros “pistola” son seguros y no “matan neuronas”, 25 Haziran 2020

Business Insider, Thermometer guns used to screen for coronavirus are 'notoriously' unreliable experts say, warning about improper use and false temperatures, 15 Şubat 2020

Healthline, 5 Functions of the Pineal Gland, 22 Ağustos 2018

Evrim Ağacı, Epifiz bezi hakkında bilim bize ne söyler?, 2019

PubMed, Light exposure, melatonin secretion, and menstrual cycle parameters: an integrative review, 9 Ocak 2008

NCBI, Effects of melatonin on cardiovascular diseases: progress in the past year, 25 Nisan 2016

Neuroscientifically Challenged, Know your brain: Pineal gland, 3 Mart 2015

Evrim Ağacı, Sirkadyan Döngü ve Üçüncü Göz: O Kadar Da Mistik Değil!, 3 Eylül 2011